ÖRTÜALTI
AÇIK ALAN
TOPRAKSIZ TARIM

Hıyar (Salatalık) Yetiştiriciliği

Hıyar yetiştirme koşulları nelerdir? Hıyarda hangi zararlılar görülür? Hıyarda gübre ve sulama nasıl olur? Hıyar yetiştiriciliği hakkında öğrenmek istediğiniz herşey.
Hıyarda hasat ne zaman olur?
Hıyarda gübreleme nasıl olur?
Hıyar çeşitleri nelerdir?
Hıyar hangi iklimde yetişir?
Hıyar mozaik virüsü nedir?
Hıyar nasıl yetiştirilir?
Konu başlıkları
Okumak istediğin bölüme tıkla
Bölüm 1
Bitkiye Giriş
Bölüm 2
İklim ve Toprak İsteği
Bölüm 3
Yetiştirme Tekniği
Bölüm 4
Zirai Mücadele
Bölüm 5
Hasat ve Depolama
Bölüm 1

Hıyar Bitkisi ve Çeşitleri

Hıyar bitkisi hangi familyadandır? Hıyarın kök, çiçek, gövde ve meyve özellikleri nedir? Kaç çeşit hıyar vardır?

Kabakgiller familyasından tek yıllık bitki olan hıyar 90 cins ve 750 türle, sebzeler içinde önemli bir yere sahiptir.

Hindistan orijinli olup 5000 yıldır var olduğu bilinmektedir. Hindistan’dan Çin’in doğusuna, Asya’nın batısına, Kuzey Afrika’ya ve Güney Avrupa’ya yayılmıştır. Ortaçağ’da Avrupa’da kültüre alınmıştır. 1494 Haiti’de Colombus tarafından ilk kez yetiştirilerek Yeni Dünya’ya tanıtılmıştır.

Hıyarın sistematikteki yeri şöyledir.
  • Takım : Cucurbitales
  • Familya : Cucurbitaceae
  • Cins : Cucumis
  • Tür : Cucumis sativus

Hıyarın ülkemizde yetiştirilmesi çok eskilere dayanır. Her yörede üretimi yapılmakla birlikte toplam üretimin %44Akdeniz bölgesinden elde edilir. Bu bölgeyi sırasıyla %11 Ege, %9,8 Marmara, %9 Orta kuzey bölgesi izler. Toplam sebze üretimimiz içerisinde %5’ lik bir paya sahiptir. Özellikle seralarda turfanda olarak yetiştirilen hıyar, pazarda oldukça yüksek fiyat bulabilmektedir.

Hıyar bitkisi
Hıyar bitkisi

Hıyarın botanik özellikleri

Kök

Ana kök kazık köklü olup 5-10 cm uzunluğundadır. Kökler derine gitmez ve toprağın üst tabakalarında bitkinin gelişme durumuna göre 50-100 cm kadar yanlara yayılır.

Toprak rutubetini çok sevdiğinden kökleri yüzeysel büyür ve uygun şartlarda 20-25 cm derinlikte gelişir. Ana kökten bol miktarda yan kökler meydana gelir. Yan köklerin büyümesi ve dallanmasıyla kök saçak kök görünümü alır. Fazla su tutan ve drenajı iyi olmayan topraklarda kök gelişmesi çok zayıftır.

Gövde ve yapraklar

Bitkinin ana gövdesi tarla koşullarında 1-3 m‘ye kadar uzayabilir. Gövde rengi taze iken yeşil ve koyu yeşil, daha sonra sarı yeşil, açık sarı ve sarı renge dönüşür. Gövde otsu, sürünücü ve tırmanıcı olup köşeli ve tüylüdür. Gövde yan kolların, yaprakların ve meyvelerin ağırlığını taşıyacak ve dik duracak güçte değildir. Gövde ve yan kollarında oluşan sülüklerle çevresindeki bitki veya nesneye sarılarak yukarı tırmanır.

Gövdeye uzun bir sapla bağlı olan yapraklar boğumlardan çıkar. Yapraklar çeşit özelliği ve yetiştirme ortamına bağlı olarak büyür. Nemli ve ılık bir ortamda toprakta suyun istenilen düzeyde bulunması halinde 25-30 cm genişliğinde yaprak oluşur. Kurak koşullarda yapraklar küçülür. Yapraklar yuvarlak olduğu gibi kalp, köşeli kalp, bel, köşeli kürek ve beşgen şekilli olabilir. Yaprak kenarları düz veya dişlidir. Yaprakların üst yüzeyi düz ve parlak, alt yüzeyi dalgalı, mat ve tüylüdür. Bazı çeşitlerde yaprakların üzerinde dikenler olabilir. Yapraklar narindir. Yaşlanınca özümleme yeteneğini kaybedip bitkinin besin maddelerine ortak olur. Yaprak sapı uzun ve ortası oluklu, üzeri tüylü ve dikenlidir. Sülükler metamorfaza uğramış yapraklardır. Bitkinin bir yere tutunmasını, sarılmasını ve böylece tırmanıcı özellik kazanmasını sağlar.

Hıyarda gövde ve yapraklar
Hıyarda gövde ve yapraklar

Çiçek ve tohum

Hıyar çiçekleri genellikle tek evciklidir. Bir bitki üzerinde tek veya birden fazla olmak üzere erkek ve dişi çiçekler farklı yaprak koltuklarından çıkar. Erkek çiçekler dişi çiçeklerden önce meydana gelir. Erkek ve dişi çiçekler kademeli bir şekilde gövde üzerinde sıralanır. Genellikle dişi çiçekler yan dallar üzerinde meydana gelir. Ana gövde üzerinde dişi çiçeklerin görülme oranları daha azdır. Bu yönden ana gövde de uç alma yapılarak bitkide yan dalların artırılması teşvik edilir.

Erkek çiçeklerin çiçek sapı kısadır. Çiçek sapı üzerindeki çiçek tablası üzerinde beş adet yeşil renkli çanak yaprak, beş adet açık sarı renkli taç yaprak, beş adet erkek organ bulunmaktadır.

Hıyarda çiçek
Hıyarda çiçek

Çiçek tozları olgunlaştığında dağılmaz, jelatinimsi bir madde ile yapışık durumdadır. Bu nedenle çiçek tozlarının taşınması rüzgârla olmaz. Döllenmenin olabilmesi için çiçek tozlarının mutlaka böcek veya arı ile taşınması gerekir.

Dişi çiçeklerde çiçek sapı erkek çiçek sapından daha uzundur. Çiçek sapının ucunda meyve taslağı bulunur. Meyve taslağının uç kısmında beş adet yeşil renkli çanak, beş adet taç yaprak, beş adet dumura uğramış erkek organ kalıntısı, ortada üç karpelli bir dişicik tepesi bulunur.

Döllenme olmadan da partenokarp meyveler oluşturan çeşitler geliştirilmiştir. Bu çeşitlerin yetiştirildiği alanlarda yabancı döllenmeyi engelleyici önlemler alınmalıdır. Bitki üzerinde oluşan erkek çiçekler uzaklaştırılmalı, böcek ve arı faaliyeti engellenmelidir. Aksi taktirde döllenme sonucu oluşan tohumlu meyvelerin şekilleri bozulmaktadır.

Partenokarp çeşitlerle yapılan yetiştiricilikte, aynı şekil ve boyda meyve üretimi ile yüksek verim sağlanır.

Erkek çiçek oluşturan bitkilerin gelişimi zayıftır ve toplu halde gelişir. Baba çeşit olarak adlandırılan bu bitkilerin dişi çiçeklerin döllenmesi için yetiştirme alanlarında mutlaka bulundurulması zorunludur. Burada dikkat edilecek en önemli konu, aynı ortamda yeterli sayıda ana ve baba bitkilerin bulunmasını temin edecek bir planlamanın yapılmasıdır. Bunun için baba bitkiler ya 5-7 bitkide bir veya 4-5 sırada bir baba sıra olmak üzere dikilir.

Hıyar tohumu
Hıyar tohumu

Meyve

Hıyarlarda meyveler çeşit özelliğine bağlı olarak farklı şekillerde olabilir. Uzun yuvarlak, silindirik, kama, tokmak vb. olabilir. Meyvelerin enine kesiti yuvarlak üçgen ve dörtgen olabilir. Bazı durumlarda meyve içinde boşluklar oluşur. Meyve kalitesi açısından meyve içi boşluğu istenilmeyen bir durumdur.

Hıyarda meyve
Hıyarda meyve

Hıyar Çeşitleri Nelerdir?

Hıyar meyve şekillerinin farklılığı ve kullanım yerine göre "turşuluk" ve "sofralık" olmak üzere iki gruba ayrılır. Genel olarak "sofralık" hıyarlar büyük meyveli, "turşuluk" hıyarlar küçük meyvelidir.

Sofralık hıyar
Sofralık hıyar
Turşuluk hıyar
Turşuluk hıyar

Serada yetiştirilenler

Sofralık çeşitler

Bittex, Standex, Orion, Melior, Green spott, Spot sesistent

Turşuluk çeşitler

Hokus, Nimbus, Argus gösterilebilir.

Açıkta (tarlada) yetiştirilenler

Sofralık çeşitler

Colorado, Cubit, Marketer, Submarine, Stays Green gibi Amerikan çeşitlerinin yanı sıra yurdumuzun değişik yörelerinde yetiştirilen bazı yerli çeşitler girer. Bunlar; Langa, Maltepe, Çengelköy, Dere ve Kilis hıyarıdır. Bunlardan Kilis hıyarı diğerlerine oranla daha küçük boylu, hoş kokulu ve oldukça erkencidir.

Turşuluk çeşitler

Gherkin, Belair, Belmonte, Kornişon ve Rus hıyarıdır.

Mini: KAPTAN F1

HALİL F1

TATYANA

ARMADA F1

Beith Alpha: SAMBA F1

AMİSOS F1

Mini: SEDİR F1

MALAZGİRT F1

EYLÜL F1

UMUR F1

ŞAMPİYON MENDERES F1

BERKA

Uzun: 18-943 F1

SARDES F1

ELFİDA F1

SEMA

Açık Arazi: FUNDA F1

BEYZADE F1

Mini: KİBAR F1

PS-64 F1

RİTA

Beith Alpha: 18-405 F1

Beith Alpha: 18-404 F1

Dikenli: MERİÇ F1

KIVANÇ F1

TOSKANA F1

ALMİRA F1

Slicer: PİRENA F1

MELİSSA

DUMAN F1

DİDİM F1

Beith Alpha: UFUK F1

ZEYBEK F1

TENEDOS F1

E-Z 2003 F1

Beith Alpha: BULLDOZER F1

SEYHAN F1

BERCESTE F1

RİVA F1

CENGAVER F1

ZEUS F1

JUNIOR F1

POLİNA

KUZEYİM F1

KANYON F1

OMAR F1

ÇAKA F1

CEYLAN F1

GORDION F1

Bölüm 2

Hıyar Yetiştirme Koşulları

Hıyar hangi toprakta yetişir? Toprak isteği nasıldır? Hıyar yetiştiriciliğinde optimum sıcaklık nedir?

25-28 °C
Optimum Sıcaklık
15 °C
Minimum Sıcaklık (Gelişim)
12 °C
Minimum Sıcaklık (Yaşam)
30-40 °C
Maksimum Sıcaklık

Hıyar Bitkisi İçin Sıcaklıklar Nasıl Olmalıdır?

Açık arazide

Hıyar ılık iklim sebzesidir. Yüksek sıcaklık ve düşük sıcaklıklardan hoşlanmaz. Soğuklara karşı çok hassas olup sıcaklık sıfırın altına düştüğünde hemen etkilenir.

Düşük sıcaklıklarda üşüme, yüksek sıcaklıklarda mantari hastalıklar ve aşırı su kaybı nedeniyle bitki gelişimi yavaşlar.

Tohumların iyi bir çimlenme gösterebilmesi için toprak ısısının en az 11 °C olması gerekir. Çimlenme için en elverişli toprak ısısı 11-18 °C arasındadır. Sıcaklık yükseldikçe buna paralel olarak çimlenme hızı da artar.

Yazın sıcak ve kurak devrelerde sulama yapılarak bitki su düzeni normal sınırlar içinde tutulmazsa hem gelişimi yavaşlar hem de meyveler süratle acılaşır. Bu yüzden verimden en iyi şekilde faydalanabilmek için özellikle ilkbaharda soğuk tehlikesi geçer geçmez ekimi yapılmalıdır. Aksi halde ekimde gecikilirse o oranda sıcak ve kurak döneme yakalanır ve iyi bir sonuç alınmaz.

Sıcaklığın 30 °C’ nin üzerine çıkması hıyarlarda solgunluk meydana getirir. Sıcaklığın 40 °C’ nin üzerine çıkması ise bitkilerde bazı fizyolojik hastalıklara neden olur. 0 °C ve altındaki sıcaklıklar bitkinin donmasına, yüksek sıcaklıklar ise aşırı su kaybı nedeni ile bitkilerin ölümüne yol açar.

Tarlada yetişen hıyarlar
Tarlada yetişen hıyarlar

Örtü altında

Hıyar sıcağı seven bir bitki olmasına karşın hava sıcaklığının 35 °C’ nin üzerinde uzun süre devamı, bitkilerin gelişmesini ve mahsul verme gücünü azaltır. En uygun sera içi sıcaklık 25-28 °C’ dir. Hıyarın meyve bağlaması için gerekli olan en düşük sıcaklık 15 °C olarak verilmekte ise de, 12 °C’ nin altına düşürülmemesi genel bir tavsiyedir. Bu derecenin altında üretim yapılmak isteniyorsa seraların ısıtılması gerekir.

Vejetasyon döneminde bitki için uygun nem %70-80’ dir. Orantılı nemin %50’ nin altına ve %90’ ın üzerine çıkması halinde nem ayarlamasını yapmak gerekir.

Örtü altında yetişen hıyarlar
Örtü altında yetişen hıyarlar
8-12 saat
Minumum Güneşlenme Süresi

Hıyarda Güneşlenme

Hıyarın direkt güneş ışığı isteği azdır. Ancak ışık miktarı ve süresinin azalması hıyar bitkilerinde erkek çiçek oluşumunu artırır. Işık miktarının 6000-8000 Lux, ışıklanma süresinin de 12 saatten fazla olması dişi çiçek oranını artırır.

Dişi çiçek oranının artması verim artışına yol açar.
5.5-5.8
pH Seviyesi
İyi
Drenaj
Tınlı-kumlu tınlı
Toprak Tipi

Hıyarda Toprak İsteği Nasıldır?

Açık yetiştiricilikte toprak isteği

Hıyar bitkisi toprağını çok seçen bitkilerdendir. Çok nemli, soğuk, su yönünden fakir topraklarla, killi topraklar hıyar yetiştiriciliğinde verimi önemli ölçüde düşürür.

Hıyar su tutma kapasitesi yüksek olan, besin maddelerince zengin, tuz konsantrasyonu fazla olmayan, fazla kireç ihtiva etmeyen organik maddelerce zengin sıcak topraklardan hoşlanır. Ağır topraklarda çiçek teşekkülü gecikir, köklerde çürümeler meydana gelir. Bunun sonucunda da kök hastalıkları ortaya çıkar. Hafif toprakların organik madde ile özellikleri düzeltilir ve uygun ticari gübreleme yapılırsa hıyar yetiştiriciliğinde kullanılabilir.

Toprak pH’nın 5.5-5.8 arasında olması bitki gelişmesi için uygun olup daha düşük pH değerlerinde magnezyum eksikliği ortaya çıkar.

Örtü altı yetiştiricilikte toprak isteği

Hıyar birçok toprak tiplerinde yetişebilmekle beraber derin su tutma kabiliyeti yüksek organik madde ve diğer bitki besin maddelerince zengin tınlı ve kumlu tınlı toprakları tercih eder. Yüksek tuz seviyesine çok hassas olduğundan toprağın drenajı iyi ve eriyebilir tuz seviyesi düşük olmalıdır.

Bölüm 3

Hıyar Yetiştirme Teknikleri

Hıyarda ekim nöbeti nasıl uygulanır? Tek sıralı yetiştirme nedir? Fide ile üretim nasıl olur? Hıyarda gübreleme ve sulama nasıldır? Hıyarda destek sağlama nedir? Hıyarda budama nasıl olur?

Hıyarda Ekim Nöbeti

Hıyar bitkileri baklagil, soğan, pırasa, pancar ve lahana grubu sebzeleri yetiştiriciliğinden sonra çok iyi gelişir.

Tahıllar, domates ve patates tarımından sonra mecbur olmadıkça hıyar üretimi yapılmamalıdır.

Patates tarımı virüslerin tehlike oluşturmasına neden olur. Dört yıllık veya daha uzun ekim nöbeti uygulanır.

Hıyar Üretimi

Hıyar yetiştiriciliğinde toprak hazırlığı büyük önem taşır. Bunun nedeni köklerinin zayıflığı ve toprak yüzeyine yakın gelişmesidir.

Kış döneminde derin olarak sürülüp su depolaması sağlanan toprak ilkbaharda ekim ve dikimden yaklaşık bir hafta önce 10-15 cm derinlikte yüzeysel olarak sürülür, düzeltilir ve karıklar açılır.

Dekara 3-6 ton iyi yanmış çiftlik gübresinin sonbaharda veya ilkbaharda ekimden en az birkaç ay önce toprağa verilmesi gereklidir. Ayrıca toprak analizine göre verilecek kimyevi gübreler temel gübreleme olarak ekimle veya daha önce toprağa verilmelidir.

Ekim-dikim sırasında dikkat edilecek en önemli husus üretim planlamasının ortamda yeterli sayıda ana ve baba bitkilerin bulunmasını sağlayacak şekilde yapılmasıdır.

Tohum ekimi ocaklara ve açılan çizilere elle veya tohum ekim mibzerleri ile yapılır. Oluşan kaymak tabakasına karşı tohum ekiminden sonra toprak yüzeyine ( her tohumun bulunduğu yere ) yaklaşık bir avuç yanmış çiftlik gübresi atarak toprak yüzeyinde kaymak bağlamayı önleyen bir tabaka oluşturur. Tohum ekiminden 5-6 gün sonra hafif yağmurlama yapılarak toprağı yumuşak tutmak gerekir.

Kurak ve yağışı az olan yerlerde tohumun yeterli nemi bulup toprak yüzeyine çıkması için 5-10 cm derinliğinde ocaklar açılır. Nemli toprağa 2-3 adet tohum bırakılır. Aşırı yağış alan yerlerde tohumun sıkışıp havasız kalmaması ve çürümemesi için ocaklar 10- 15 cm yükseklikte kümbet olacak şekilde ekilir.

Hıyar çeşit özelliğine ve arzu edilen hasat zamanına göre açıkta veya seralarda yetiştirilebilir. Bu yetiştirme şekillerinde 4 farklı yöntem uygulanır.

  • Tek sıralı yetiştirme
  • Çift sıralı yetiştirme
  • Fide ile üretim (tek veya çift sıralı )
  • Örtü altı yetiştiriciliği

Tek sıralı yetiştirme

Tek sıralı yetiştirmenin avantajları çoktur. Tek sıralı yetiştirme rüzgârlı bölgelerde hakim rüzgâr yönü dikkate alınarak yetiştirme imkânı verir. Makineli ekimde ve toprak işlemede kolaylıklar sağlar. Bitkilerin rüzgârla sulama karıklarının içine düşmesini önler.

Açık alanlara doğrudan tohum ekimi ilkbaharda don tehlikesi kalktıktan sonra nisan ayı ortalarına kadar yapılır. Tohum ekiminde toprak sıcaklığı 18 °C olmalıdır. Yoksa tohumlar çürür veya zararlılar ve böcekler tarafından yenir.

Tohumlar ekimden 1-2 gün önce ıslak bir bez içinde tutularsa kısa zamanda çimlenip toprak yüzüne çıkmaları sağlanmış olur. Tohumların ekim yerlerine (çukurlara) 2-3 cm derinliğinde olacak şekilde 3-4 tohum atılır ve çukurlar toprakla kapatılarak hafifçe bastırılır.

Tohumların çimlenip bitki 2-3 gerçek yaprağa ulaşınca seyreltme yapılır. Üretim hedefine ve bitki büyüklüğüne göre 2 bitki bırakılırsa da uygun olan her ocakta bir bitki bırakmaktır. Seyreltme, çekilerek değil de kırılarak veya kesilerek yapılırsa bitki köklerinin zedelenmesi önlenir. Tek ve çift ürün sisteminde ülkemizde 100x50x 50 cm dikim sistemi uygulanmaktadır.

Çift sıralı yetiştirme

Tohumlar 65-75 cm sıra arası, 30-50 cm sıra üzeri dikim mesafeleriyle ocaklara veya mibzerle sıraya ekilir. 65-75 cm’ lik sıra arası daha sonra sulama karığı olarak kullanılır. Sulama karığı olarak kullanılmayacak sıra araları ise 130-150 cm genişlikte bırakılır. Böylece bitkilerin yayılması sağlanırken çalışmalar sırasında bitkilere zarar verme engellenmiş olur. Rüzgârsız bölgelerde uygulanan yetiştirme şeklidir.

Fide ile üretim

Açıkta yetiştiricilik için yastık veya tüplerde yetişen fideler soğuk hava tehlikesi kalkar kalkmaz önceden işlenmiş ve hazırlanmış dar veya geniş masuralara dikilir. Hıyar için masuralar tek sıralı yetiştirmelerde 50-60 cm genişliğinde, çift sıralı yetiştirmelerde 80-120 cm genişliğinde hazırlanmalıdır. Sıra üzerinde ise toprak ve çeşidin gelişme karakterine göre fideler genellikle 40-50 cm üzerinden dikilmelidir.

Kök bölgesindeki toprağın dikim sırasında dağılmaması için dikimden yaklaşık 12 saat önce fidelere su verilmelidir. Böylece fidelerin tutma oranı artar. Fidelerin dikimi esnasında toprak nemi (tav) yeterli olmalıdır. Dikim, havanın serin olduğu saatlerde yapılmalıdır.

Yaklaşık 2-3 haftalık erkencilik sağlayan bu yöntemde dikimden sonra fidelerin kök bölgesinde çanak açılarak can suyu verilir.

Üretim planlaması yapılırken dekara dikilecek fide sayısının bilinmesinde fayda vardır.

F= Dekar (cm2)/sıra arası (cm)xsıra üzeri (cm) formülüyle bulunur.

Dekara fide sayısı, kullanılan çeşidin özelliğine, üretimin hedefine göre değişir. Genelde sofralık hıyarlarda dekara 2000-2500, turşuluklarda 5000-7000 fide önerilir.

Bu yetiştirme şekillerinin dışında herek(sırık ya da askı) vererek yetiştirme de yapılmaktadır. Bu yetiştirme yönteminde sıra arası ve sıra üzeri mesafeler azaltılarak birim alanda bulunan bitki sayısı artırılmakta, hasat döneminde gözden kaçan meyve oranı azaltılmaktadır. Ayrıca meyveler ve bitkiler toprakla temas etmediği için hastalık ve zararlı oranı azalmakta buna karşın kaliteli meyve oranı artmaktadır.

Bu yetiştirme yöntemi rüzgâr alan yörelerde uygulanmamalıdır. Zira rüzgâr alan yetiştirme alanlarında bitkiler rüzgârdan önemli ölçüde zarar görür.

Sofralık ve turşuluk hıyar yetiştiriciliği arasında çok önemli farklar yoktur. Ancak turşuluk hıyarlar her gün hasat edildiği için işçilik masrafları çok yüksektir. Bu nedenle turşuluk hıyarların hasadının daha kolay yapılabilmesi ve daha kaliteli meyve için herek yetiştirme yapılması daha avantajlıdır.

Son yıllarda birim alanda bulunan bitki sayısı artırılarak makineli tek hasat yöntemi yoluyla yetiştiricilik yapılmaya başlanmıştır. Bu şekilde yapılan yetiştiricilikte bitki başına meyve sayısı azalmakta buna karşın birim alanda bulunan bitki sayısı arttığı için toplam verimde artış sağlanmaktadır.

Örtü altı yetiştiriciliği

Sera alanlarının %18’ inde hıyar üretimi yapılmaktadır.

Yetiştiricilik en fazla ilkbahar döneminde olmak üzere tek mahsul veya sonbahar dönemlerinde de yapılır.

Seralarda hıyar yetiştiriciliği dönemler halinde yıl boyu devam eder. Her yetiştirme dönemi için tavsiye edilen çeşitler farklıdır. Bununla beraber ekim ve dikimlerin yoğunlaştığı dönemler vardır. Bu dönemler şöyledir.

Tohum ekimi doğrudan seraya ya da torbalara yapılır. Eğer torbalara yapılacaksa önce torbalar harç ile doldurulur. Harç veya torf ile doldurulan torbanın ortasına bir adet tohum ekilir ve üzeri 1 cm harç ile örtülerek su verilir. Çimlenme ile birlikte ilk gerçek yaprakları oluşturan fideler bulunduğu yerde seyreltilerek yeterli havalanma sağlanır. Fide büyüme devresinde bitki koruma tedbirlerinin ihmal edilmemesi gerekir.

Eğer direkt seraya ekim yapılacaksa; uygun toprak hazırlığından sonra açılan çukurlara önce bir avuç harç veya torf konur ve üzerine tohum ekilir.

Yetiştirme Dönemi Tohum Ekim Tarihi
Erken sonbahar Ağustos
Geç sonbahar Eylül'ün ilk yarısı
Tek mahsül Ekim ayının ikinci yarısı
Erken ilkbahar Aralık ayının ikinci yarısı
Orta ilkbahar Ocak ve Şubat
Geç ilkbahar Marttan itibaren Mayıs ortalarına kadar
Yetiştirme Dönemine Göre Tohum Ekim Tarihleri

Fide ile üretimde dikimden önce toprak analizlerine göre temel gübreleme yapılır. Dikim için hafif kumlu topraklarda sera düz olarak hazırlanır. Diğer topraklarda ise dikim sırtlara yapılmalıdır. Bu uygulama ile büyümenin her safhasında görülen toprak hastalıklarına karşı kültürel önlem alınmış olur.

Hıyar sebzeler içinde hastalıklara karşı en hassas olanıdır. Toprak hastalıkları problem ise en pratik ve ucuz yol seraların solarizasyonu işlemidir. Seraya fide dikimi, sonbahar ve tek mahsul dönemlerinde sera boş olduğu için fideler üç hakiki yapraklı olunca, ilkbaharda ise 4-5 yapraklı iken yapılır.

Dikim yönü kuzey-güney yönünde olmalıdır. Dikim mesafeleri çift sıra dikim sisteminde çift sıralar arası 100 cm, sıra arası 50 cm, sıra üzeri de tek mahsulde 50 cm, sonbahar ve ilkbahar dönemlerinde 45 cm’ dir.

Hıyar fidesi
Hıyar fidesi

Gübrelere Göz At

Tümünü Gör

B-FORGE

MOLİBOR

Ecoset

Flash Liquid

Hydroponica MKP

Effect Leon

Toros CALMAG

Disper VegaAmino GS

Classfert

Yovita-K 3-0-25

Astra Fe

SPARTACUS

SAFEACID

Disper Fer %6 GS

NEXT K 3-0-30

Speedfol Flower&Fruit

Astra Soluble

Effect N-15

SPRAYMIX

Astra Vista

BAFER

BACTOMIL

NITROFERT

Pep Organic

EUROVIT

BOSSON

POTAS ACTIVE

Organomineral 12-12-12+ (23 SO3)+10 OM

Astra Humat

UNISOL

Docto-Zinc 15

MOL ORG

OLPAX POTASLI

FERTELITE

GreenFeed

STYM KA 25

PIAMON 33S

Endo Roots Soluble (ERS)

HARVEST MORE 10-55-10+TE

CE-FORCE ALPHA

Organomineral 9-21-0 + (5 SO3)+(1 Zn)+15 OM

HARVEST MORE 5-10-27 (5,5 CaO+2,5 MgO)+TE

Flash

MAXFOLI 20-20-20+ME

Pinnacle Azoto

Epsolid

PYTHON CU

BORVİN

Organomix

VITORMONE PLUS

SC-55

GROWER

Disper Zn Sinergy 19

ActiMicro

POLEN-UP

Hydroponica Kalsiyum Nitrat

Effect Nitro

Astra Humus

HERTA KOVA 8-8-8

SEQUIPLANT

FLOWER-BOMB®

Foly™ - Copper 435

PERLA PHOS

Ferrostrene

AMİNO BOMB®

LİDER ÇİNKO

Disper Root GS

AQUAMİN®

KEY FEEDS MANGANESE

UNI REZERV L-Cu

Üre Gübresi

BALANCE DF-30

Hydroponica Potasyum Nitrat

FOSFOKAL 3-9-18

Effect Energy

BIOCAL

NutriActive

NPK 15-15-15 +(12SO3) (Gold)

Speedfol PhosphoZinc

Foly™ - Phosphorus

Pepamin Vega %24

Astra Boron

STOLLER P-HIB

ARES TS

Astra Drip

BASSO

CE-FORCE K-30

MAX BZNFE

Astra Root Zinc

LİDER RADİCAL®

Solupotasse

Ultra Azot

MAXSOLI 11-5-38 (2MGO)+ME

ERGON

Humic-A

CROSS HUMATE

WELLDONE 20-10-20+ME

FULVALİD®

SUPRA COMBİ®

FERTILIREY COMBI

Hıyarda Gübreleme Nasıl Yapılır?

Hıyarlar, toprakta organik gübrenin bol olmasını ister. Organik gübre ticari gübrelerin toprakta tutulmasına ve toprakta tuz miktarının azalmasına neden olur. Dekara 3-6 ton iyi yanmış çiftlik gübresinin sonbaharda veya ilkbaharda ekimden en az birkaç ay önce toprağa verilmesi gerekir.

Toprak analizine göre gübrelemenin yapılması akıldan çıkarılmamalıdır.

Hıyar yetiştiriciliğinde toprağa verilecek olan mineral gübre miktarları toprağın mineral yapısına bağlı olarak dekara 20-60 kg triple süper fosfat, 10-50 kg potasyum sülfat, 25-30 kg amonyum sülfat, 4-6 kg kalsiyum ve 5 kg magnezyum verilmelidir.

Hıyar yetiştiriciliğinde magnezyumlu gübreleme kalitenin sağlanması açısından büyük önem taşır. Magnezyumca fakir topraklarda yetiştirme yapılmışsa hıyar meyvelerinin tohum yataklarında istenmeyen boşluklar oluşur.

Verim ve kalite üzerine doğrudan etkili olmakla birlikte dengesiz ve fazla azotlu gübreleme meyve iriliğine ve yumuşak yapılı meyve oluşumuna neden olur.

Azot noksanlığında yaprakların rengi açılır. Yapraklar zamanından önce sararıp dökülürken çiçeklerin ömrü kısalır, meyveler açık renkli ve küçük olur.

Azotlu gübrenin yarısı tohum ekiminden önce toprak hazırlığı sırasında temel gübreleme olarak verilir. Kalan azotun yarısı kol atma döneminde, yarısı da meyve bağlamanın başlangıcında toprağa verilir. Azotlu gübrelemenin hasattan bir ay önce yapılmış olması gerekir.

Fosforlu gübre meyve tutumu için önemlidir. Fosforlu gübrenin tamamı triple süper fosfat şeklinde verilmelidir. Fosfor noksanlığında gelişme ve yan sürgün teşekküllü zayıflar. Yaprak kirli, gri yeşil renge dönüşür. Yaprak kenarları yukarı doğru kıvrılır. Yaprak ayası üzerinde muntazam olmayan kahverengi lekeler meydana gelir.

İlk meyve görüldükten sonra azotlu gübrelerden veya çiftlik gübresinden hazırlanmış şerbetten 1-2 defa verilmesi çok faydalıdır.

Potasyum meyve kalitesi ve meyve sertliği üzerine olumlu etki yapar. Potasyumun 2/3’ü tohum ekiminden önce toprak hazırlığı sırasında da temel gübrelemede, 1/3’ü ise sulamada verilmelidir.

Bitkilerde magnezyumun ve potasyum noksanlığı görülmesi durumunda bu gübreler yapraktan püskürtülerek de verilebilir.

Hıyar yetiştiriciliğinde demir, bor mangan gibi iz elementleri noksanlığı ile fazlalığı bitkilerin gelişimi, meyve verimi ve kalitesi üzerine olumsuz etki yaptığından besin maddelerinin eksikliği ve fazlalığı ortadan kaldırılmaktadır.

Hıyarda Sulama

Hıyar suya çok duyarlıdır. Bu sebeple diplerinin daima nemli bulundurulması gerekir. Böylece bitkinin iyi gelişmesi sağlanırken özellikle susuzluktan ileri gelen acılaşmaya fırsat verilmemiş olur.

Hıyarda sulama yönünden en kritik dönem meyve bağlama dönemidir.

Fideler dikildikten sonra ilk verilen can suyundan ilk meyveler görülünceye kadar ki dönemde çok olmamak koşuluyla günde 1-2 kez su verilmelidir. Bu dönemde fazla sulama yapılması meyvelerin sararmasına (boğulmasına) neden olur. Bundan sonra su büyük önem kazanır ve mümkünse her 3-4 günde bir sulama yapılmalıdır.

Hıyarın su isteği birçok sebzeye göre daha kolay anlaşılır. Özellikle sabah ve akşamları hıyarın iri yapraklarının anormal pörsüme göstermesi ve aşağı doğru sarkması, ayrıca gövde ve yapraklarda tüylülüğün artması ve yaprakların küçülmesi su eksikliğini belirtir.

Bu durumda zaman geçirmeden sulanmalı ve sulamalar mümkünse sabahın erken saatlerinde veya akşamüstü yapılmalıdır.

Toprak tipi ve bitki büyüklüğü de sulamayı etkileyen faktörlerdendir. Kaba yapılı topraklar daha sık su ister. Hızlı ve taşkın bir sulamadan ziyade, yavaş ve dikkatli sulama yapılması, hastalıkların yayılmasına da mani olur.

Dikkat edilecek bir başka husus da hıyarın gövde ve dallarına basıldığında iletken doku zedeleneceğinden meyveler kendilerine gerekli olan suyu normal olarak alamayacaktır. Böylece gelişmeleri aksayarak acılaşma meydana gelecektir. Bunun için gelişme döneminde ve hasat zamanında bitkiler arasında gelişi güzel dolaşılmamalıdır.

Damla sulama ile sulanan hıyarlar
Damla sulama ile sulanan hıyarlar

Hıyarda Destek Sağlama (Askıya Alma)

Hıyar bitkisi açıkta ve serada yetiştirilirken çeşitlere bağlı olarak destek verilmesi gerekebilir. Destek verme işlemi herekler yardımıyla (daha çok açık yetiştiricilikte) ve ipe alma şeklinde yapılmaktadır.

Sera yetiştiriciliğinde dengesiz büyümeyi önlemek, verimi devam ettirmek ve daha iyi ışıklanmayı sağlamak için bitkiler askıya alınmalıdır.

Hıyar bitkisinde gövde ve büyüme noktaları oldukça gevrek dokulardır. İpe alma ve sarma işlemlerinde bunların yaralanmamasına dikkat edilmelidir.

İpe almanın yararları şöyle sıralanabilir:

  • Işık gören yüzey artacağından fotosentez artar.
  • Ürün kalitesini artırır.
  • Hastalık ve zararlıların kontrolü kolaylaşır.
  • Birim alandaki bitki sayısı artacağından verim artar.
Sera içinde askıya alınmış hıyarlar
Sera içinde askıya alınmış hıyarlar

Hıyarda Budama

Hıyar bitkisi çok hızlı gelişme gösterir. Meyvelerin iyi gelişmesi için yaprak koltuklarından çıkan sürgünler alınmalıdır.

Ayrıca hasadın ilerleyen dönemlerinde alt yapraklar alınmalıdır. Bu işlemle bitkinin besin maddeleri ve suyuna ortak olan ama meyvenin gelişmesine katkısı olmayan alt yapraklar alınır. Bunun yanında havalanmayı da sağlayacağından hastalık ve zararlılarla mücadeleyi de kolaylaştırır. Diğer yararı da birim alana harcanan ilaç miktarının azalmasıdır.

Hıyarda budama genel olarak iki şekilde yapılmaktadır.

Bunlardan biri bitkinin tek gövde üzerinde büyütüldüğü sistemdir. Bitki tele varıncaya kadar yan dallar alınır.

Diğerinde ise bitki gövdesi üzerinde yan dallar bırakılır ve mevsime, bitkinin büyüklüğüne bağlı olarak yan dalların değişik uzunluklarında uçları alınır.

Bitki boyunun 30 cm’ ye ulaşıncaya kadar ki kısmında bulunan meyvelerin ve koltukların tamamı kesilir. Ancak ana gövdeden çıkan yapraklara dokunulmamalıdır. Bu işlemin yapılmasının ana sebebi bitkiyi güçlendirmektir.

Bu dönemde bitkinin meyve vermesine müsaade edilirse, alınan gıda bölünmekte ve bitki istenilen güç ve kuvvete ulaşamamaktadır.

Bundan sonra bitki tele ulaşıncaya kadar ana gövdedeki çiçeklere dokunulmamalıdır. Yan sürgünlerde (koltuklarda) ise bir meyve bir yaprak bırakılarak koltukların ucu koparılır. Bitki teli aşıp aşağıya doğru döndükten sonra ise koltuklar üzerinde iki meyve iki yaprak bırakılarak ucu kesilir.

Ana gövde üzerinde oluşan meyvelere dokunulmaz. Ancak eğri, şekilsiz ve standart dışı oluşan meyveler görülürse bunlar koparılmalıdır.

Son yıllarda budama işçiliğinden tasarruf amacıyla yan dallanması zayıf çeşitler geliştirilmiştir.

Bitkinin daha iyi ışıklanma ve havalandırmasını sağlamak için görevini bitirmiş yaşlı ve hastalıklı yapraklarla, alt yan dal ve yapraklar temizlenir.

Hıyarda Meyve Tutumunu Artırıcı İşlemler

Partenokarp çeşitlerin haricindeki çeşitlerden çiçeklerin tozlanması ve döllenmesi için gerekli önlemler alınmazsa ne kadar iyi bakım yapılırsa yapılsın meyve alınamaz.

Gynoik (dişi) çeşitler için ve sık dikim yapılan sahalar için tozlanmayı sağlayacak böcekler gereklidir. Bu iş için ülkemizde en uygun ajan bal arılarıdır.

Tarlaya yerleştirilecek kovan sayısı, bitki çeşidi ve dikim sıklığına bağlıdır. Genelde 5 dekar arazi için 1-2 kovan yeterlidir.

Arıların hıyar tarlalarında aktif olabilmesi için etrafta daha cazip çiçekleri olan bitkilerin bulunmaması ve hıyarlarda yeteri kadar çiçeklenmenin olması gerekir. En iyisi kovanların çiçeklenme başlangıcından 5 gün sonra tarlaya yerleştirilmesidir.

Bu arada dikkat edilmesi gereken diğer bir faktör, sulama ve ilaçlama programlarının arıları rahatsız etmeyecek şekilde uygulanmasıdır.

Şayet kullanılan çeşit partenokarp ise tarlanın, tam tersine, böceklerden korunması ve arı kovanlarının mümkün olduğunca tarladan uzak tutulması gerekir. Aksi taktirde tozlama ve döllenme sonucu, bu çeşitlerde oluşan ürünün pazarlama kalitesi çok düşük olur.

Hıyarda Yabancı Otlarla Mücadele

Çapalama

Çapalamayla, toprağın havalanması, gevşetilmesi, yabancı otların yok edilmesi ve çatlakların kapatılması ile toprak neminin korunması amaçlanmaktadır. Bu nedenle bitki boyu 8-10 cm olunca ilk çapası yapılmalıdır. Normal şartlarda bitkinin gelişim durumuna göre 2-3 hafta ara ile birkaç defa çapalanma işlemi yapılmalıdır.

Fakat hıyar kökleri toprak içerisinde genellikle yüzeysel olarak yayıldıklarından çapalamada dikkatli olunmalı kökler zedelenmeden fazla derin yapılmamalıdır.

Çapalama işine bitkiler bulundukları yeri tamamen örtünceye kadar devam edilmeli, bundan sonra yabancı otlar görüldüğü zaman elle çekilerek temizlenmelidir. İkinci çapa ile birlikte bitkilerin daha geniş bir kök sistemi oluşturmaları ve kuvvetli gelişme gösterip iyi ürün verebilmeleri için hafifçe boğaz doldurulması yapılmalıdır.

Birinci veya en geç ikinci çapa esnasında her ekim yerinde en kuvvetli bir bitki bırakılarak diğerleri seyreltilmelidir. Çapalama esnasında bitki kolları su yollarına düşmeye başlamışsa bunlar dikkatle masuralar üzerine alınmalıdır.

Seraya dikilen fideler gelişmeye başlayınca bir hafta içinde birinci çapa, ondan bir süre sonra ikinci çapa yapılmalıdır. Bitkinin toprakla birleştiği kök boğazında kökler teşekkül etmeye başlayınca da boğaz doldurması yapılmalıdır. Kotiledon dediğimiz ilk çıkan yapraklar toprak altında bırakılmamalıdır. Boğaz doldurmanın zamanını iyi tayin etmek ve doğru olarak yapmak çok önemlidir. Çünkü zamansız ve hatalı boğaz doldurma bitkide ölümlere ya da büyümede duraklamalara sebep olur.

Malçlama

Bitkilerin daha iyi gelişme gösterebilmeleri için toprağın fiziksel özelliklerini (sıcaklık, nem vb.) artırmak, kaliteli, erkenci ve bol ürün almak amacıyla toprak yüzeyinin ince bir tabakayla kaplanmasına malçlama denir.

Hıyarda da çeşitli malzemelerle malçlama yapılmaktadır. Hıyar, toprak sıcaklığının yüksekliğine hızla cevap veren bir bitkidir. Bu nedenle dikim yatağının malçlama materyali ile kapatılmasıyla çok iyi sonuçlar alınır. Malçlama hıyarda aynı zamanda mildiyö gibi yaprak hastalıklarının da azalmasını sağlar.

Ağır topraklarda malç uygulamasından kaçınmalıdır. Malçlama yaz aylarında sera atmosferik rutubetini azaltacağından kuru ve sıcak aylarda zaman zaman yağmurlama ile sera rutubeti %70' ler seviyesine getirilir.

Malç materyali olarak çam pürü, bitki sapları, saman balyaları, torf gibi maddeler kullanılabileceği gibi daha kullanışlı olarak değişik renk ve kalınlıktaki plastikler malç materyali olarak kullanılabilir. Yapılan bir araştırmada 0,02 mm kalınlıktaki şeffaf plastik kullanılmış, sonuçta ise %40’lık bir verim artışı sağlanmıştır.

Malçlama yapılmış bir hıyar serası
Malçlama yapılmış bir hıyar serası
Bölüm 4

Hıyarda Zirai Mücadele Yöntemleri

Hıyarda en çok görünen hastalıklar nelerdir? Hıyar hastalıkları nasıl tedavi edilir? Hıyarda bilinen zararlılar nelerdir? Hıyar zararlılarıyla nasıl mücadele edilir?

Bölüm 5

Hıyarda Hasat ve Depolama

Hıyar ne zaman hasat edilir? Hasat esnasında nelere dikkat edilmeli? Hıyarda depolama sıcaklıları ne olmalıdır?

55-70 gün
Erken Dönem Hasat
Orta Dönem Hasat
Geç Dönem Hasat

Hıyarda Hasat

Çeşidin erkencilik özelliği ile yetiştirme ve bakım şartlarına göre tohum ekiminden 55-70 gün sonra hasada başlanabilir.

Hıyarlarda ilk hasat için en uygun zaman meyvelerin normal çeşit iriliğinin 1/3’ü veya en fazla 1/2’sini aldığı zamandır. Bu devre hıyarların gevrekliği ve özellikle çekirdekli çeşitlerde çekirdeğin henüz ağza gelecek şekilde irileşmemesi bakımından en uygun zamandır.

İlk turfanda hıyarlar genellikle tam irileşmeden hasat edilir. Hasadın gecikmesiyle meyveler fazla irileşir, şekli bozulur ve pazar özelliğini kaybeder.

Ayrıca olgun meyvelerin bitki üzerinde kalmaması gerekir. Aksi takdirde üstte meyve tutumu engellenir ve verimi düşer.

Turşuluk hıyarlar kalitelerine göre boylanır.

Hıyarın verim ortalaması 15-18 ton/da’ dır.
Hasat edilmiş hıyarlar
Hasat edilmiş hıyarlar

Hasadın Yapılışı

Hasat; 2-3 günde bir, tam verime geçtiğinde ise her gün, meyvelerin dala bağlanan sapından keskin bir bıçak veya makasla kesilerek yapılır.

Meyveler asılarak kopartılmamalıdır.

Meyvelerin çizilmemesine ve zedelenmemesine özen gösterilmelidir. Mümkünse hasat sabah erken veya akşam saatlerinde yapılmalıdır.

Hasada gelmiş meyveler vaktinde toplanmalıdır. Toplanmayan meyveler çeşide bağlı olarak şişer veya uzar. Bu da pazar değerini düşürür.

Hasat işlemi açık alan yetiştiriciliğinde ise makinelerle de yapılmaktadır.Bu alanda gelişmiş pek çok makine vardır.

Makineli hasat
Makineli hasat
10-12 °C
Optimum Depolama Sıcaklığı
Kısa
Lojistik Dayanıklılık

Hıyarda Hasat Sonrası İşlemler ve Depolama

Hasat edilen hıyarlar hemen hasat tasnif ve ambalaj yerine taşınmalıdır. Burada şekil renk ve boylara ayrılarak ambalajlanır.

Ülkemizde sofralık olarak değerlendirilen hıyarlar 25-30 kg ağırlıkta olmak üzere tahta kasalarla veya plastik çuvallarla satış yerlerine gönderilir.

Son yıllarda hıyar meyveleri albenisi yüksek olan küçük ambalajlar içinde de satışa sunulmaktadır.

Hıyarda yüksek oranda su bulunması nedeniyle uzun süreli muhafazaya uygun bir sebze değildir. Normal koşullarda hasattan 4-5 gün sonra tüketilmelidir. Gecikme olursa meyvede pörsüme görülür. Hıyar meyveleri hemen pazarlanamazlarsa 10-12 °C sıcaklıkta ve %95 nem koşullarında 10 gün saklanabilir.

Turşuluk hıyarlarda ise hasattan sonra meyveler boylara ayrılır. Küçük meyveli turşuluk hıyarların pazar değeri daha yüksektir.

1. kalite 0-6 cm boy, 2 cm en, 2. kalite 6-9 cm boy, 3 cm en, 3. kalite ise 9-12 cm boy ve daha kalın meyveli olanlardır.

Boylara ayrılan turşuluk hıyarlar çok soğuk su ile hemen soğutulduktan sonra 2 gün süre ile yine aynı sıcaklıkta saklanabilir. Depolama sırasında aynı ortamda olgun elma, armut vb. etilen veren ürünlerin bulunması, hıyarların sararmasına neden olduğu için istenmez.

Yeni hasat edilmiş hıyarlar
Yeni hasat edilmiş hıyarlar
Kaynaklar
PAYLAŞ
PAYLAŞ